Tắm lá thuốc người Dao là cách ngâm mình trong bồn gỗ chứa nước đun từ nhiều loại lá rừng, theo nếp sinh hoạt lâu đời của người Dao đỏ ở vùng núi phía Bắc. Trong bản, đó là việc thường ngày sau một ngày lên nương, hay sau khi sinh nở, chứ không phải dịch vụ làm đẹp. Khi xuống phố, nó thành một món trong bảng dịch vụ của nhiều spa và khu nghỉ: bồn gỗ, nước lá màu nâu đỏ, ngâm mười lăm đến hai mươi phút rồi nằm nghỉ.
Bài này giải thích nồi lá thường có gì, một buổi tắm ở cơ sở trong phố diễn ra thế nào, những lời quảng cáo nào nên nghe cho tỉnh, và vài câu bạn nên hỏi trước khi đặt lịch. Chuyện ai không nên tắm, tắm lần đầu cần mang gì, hay chọn chỗ sạch được tách ra thành bài riêng trong cùng danh mục này.
Tắm lá khác gì tắm nước nóng thường
Nhìn qua thì giống: một bồn nước nóng, người ngồi ngâm tới ngực. Khác nhau nằm ở ba chỗ. Thứ nhất là nước. Nước tắm lá được nấu từ một nồi lá lớn, đun nhiều giờ cho ra màu nâu đỏ hoặc nâu sẫm, có mùi hăng nồng của lá, hơi giống mùi nhà bếp quê vào mùa đông. Nước nóng thường thì không màu, không mùi.
Thứ hai là bồn. Bồn tắm lá truyền thống là bồn gỗ đóng thành hình thùng, cao tới ngang ngực người ngồi, gỗ hút một phần nhiệt nên nước nguội chậm và cảm giác ấm đều chứ không rát như bồn sứ. Nhiều spa trong phố vẫn giữ bồn gỗ vì khách chờ đợi hình ảnh đó, số khác dùng bồn nhựa hoặc bồn sứ có lót.
Thứ ba là nhịp. Tắm lá không phải ngâm cho đã rồi đứng dậy. Người ta ngâm từng chặng, ra ngồi nghỉ, uống nước, rồi mới vào lại, sau cùng nằm nghỉ trong chăn mỏng cho mồ hôi ra hết. Một buổi trọn vẹn thường mất bốn mươi lăm phút đến hơn một tiếng, dù thời gian trong nước chỉ khoảng mười lăm đến hai mươi phút. Ai quen tắm bồn nóng ở nhà mười phút là xong thường bất ngờ vì phần nghỉ dài hơn phần ngâm.
Cảm giác chung mà người tắm hay kể lại là nóng ran từ trong, mồ hôi chảy ở trán, sau đó thấy người nhẹ và buồn ngủ. Cảm giác này có thật, nhưng nó đến từ nước nóng và việc nghỉ ngơi nhiều hơn là từ một loại lá đặc biệt nào. Hiểu như vậy giúp bạn đi tắm với kỳ vọng vừa phải.
Nồi lá thường có gì và vì sao mỗi nơi một khác
Số loại lá không cố định. Có nơi nói mười loại, có nơi nói vài chục, có nơi quảng cáo hơn trăm loại. Con số phụ thuộc vào gia đình nấu, mùa hái và thứ mọc quanh bản. Không có công thức chung được ghi chép chuẩn, nên đừng dùng số lượng lá để đánh giá chỗ này hơn chỗ kia.
Lá tươi hay lá khô đều có. Trong bản, lá thường hái tươi và nấu trong ngày. Ở phố, phần lớn spa dùng gói lá khô mua sẵn từ vùng cao, đun lại trước giờ khách đến. Nước từ lá khô có màu đậm hơn nhưng mùi thường nhẹ hơn lá tươi.
Nhóm lá hay được nhắc tới. Những cây quen thuộc trong lời kể dân gian là các loại lá có tinh dầu thơm, các loại dây leo, vỏ cây và rễ phơi khô, cộng một ít gừng hoặc sả để tăng mùi ấm. Tên gọi thường là tên địa phương, mỗi bản gọi một kiểu, và ngay người bán cũng ít khi biết tên khoa học.
Thời gian đun dài. Nồi lá thường được đun sôi liền hai đến bốn tiếng. Nước cốt sau đó được pha thêm nước sạch cho vừa độ nóng. Vì vậy hai lần tắm cùng một chỗ có thể đậm nhạt khác nhau, tuỳ người pha hôm đó.
Thứ không nên có. Nước lá không nên có mùi chua, mùi mốc hay váng nhớt nổi trên mặt. Đó là dấu hiệu lá cũ hoặc nước để qua đêm. Lá thuốc là lá, không cần thêm hương liệu, phẩm màu hay chất tạo bọt.
Một buổi tắm lá ở cơ sở trong phố diễn ra thế nào
Mỗi chỗ có cách làm riêng, nhưng một buổi tắm lá ở spa nhỏ trong phố thường đi theo trình tự dưới đây. Biết trước giúp bạn không bỡ ngỡ và nhận ra chỗ nào làm thiếu.
- Hỏi sức khoẻ. Lễ tân hoặc kỹ thuật viên hỏi bạn có bệnh tim, huyết áp, đang mang thai, mới sinh, có vết thương hở hay đang uống thuốc gì không. Chỗ nào bỏ qua bước này là chỗ đầu tiên đáng ngờ.
- Thay đồ và tắm tráng. Bạn được đưa khăn, áo choàng hoặc đồ tắm dùng một lần, tắm tráng bằng nước ấm thường cho sạch mồ hôi và mỹ phẩm trước khi xuống bồn.
- Thử nước. Kỹ thuật viên pha nước lá vào bồn rồi để bạn nhúng tay, nhúng chân thử trước. Nước nên ở mức nóng mà chịu được, không rát.
- Ngâm chặng đầu. Ngồi ngâm tới ngang ngực, không quá cổ, khoảng năm đến bảy phút. Có chỗ đặt khăn lạnh lên trán.
- Ra nghỉ và uống nước. Ngồi ở ghế cạnh bồn hai ba phút, uống vài ngụm nước ấm hoặc trà gừng loãng.
- Ngâm chặng sau. Vào lại thêm một hai lần nữa, tổng thời gian trong nước khoảng mười lăm đến hai mươi phút.
- Lau khô và nằm nghỉ. Ra bồn, lau người, mặc đồ rộng và nằm nghỉ mười lăm đến hai mươi phút trong phòng kín gió. Nhiều chỗ không cho tắm lại nước thường ngay để giữ mùi lá trên da.
Nếu cơ sở để bạn ngâm một mạch ba mươi phút mà không ai hỏi han, hoặc không có chỗ ngồi nghỉ cạnh bồn, đó là cách làm tắt. Thời gian ngâm dài không làm buổi tắm “đáng tiền” hơn, chỉ làm bạn dễ choáng hơn.
Những điều hay nghe về tắm lá, và cách nghe cho tỉnh
Tắm lá là một nếp dân gian dễ chịu, nhưng lời quảng cáo quanh nó hay đi xa hơn những gì một bồn nước nóng làm được. Bảng dưới đây gom những câu hay gặp nhất.
| Lời hay nghe | Hiểu thế nào cho đúng |
|---|---|
| Tắm lá giúp thải độc | Mồ hôi chủ yếu là nước và muối. Việc lọc chất thải là của gan và thận, không đi qua lỗ chân lông trong hai mươi phút ngâm. |
| Tắm lá chữa đau lưng, xương khớp | Nước ấm làm cơ mềm và dễ chịu tạm thời. Đau kéo dài, đau lan, tê bì là chuyện cần đi khám, không thay bằng bồn tắm. |
| Phụ nữ sau sinh phải tắm lá mới khoẻ | Đây là tập quán trong bản. Ở phố, mẹ sau sinh cần hỏi bác sĩ trước, nhất là khi sinh mổ hoặc vết khâu chưa lành. |
| Càng nhiều loại lá càng tốt | Số loại lá không nói lên chất lượng. Nước sạch, lá mới và cách pha đúng nhiệt độ quan trọng hơn. |
| Ngâm càng lâu càng ngấm | Ngâm lâu trong nước nóng làm tim đập nhanh, dễ tụt huyết áp và choáng. Mười lăm đến hai mươi phút chia chặng là đủ. |
| Tắm lá xong da trắng, mịn hơn | Da có thể mềm hơn vì được làm ấm và làm ẩm. Không có cơ sở để hứa làm trắng hay làm mờ thâm. |
Khi kỹ thuật viên nói một câu kiểu “tắm liệu trình mười buổi là hết đau lưng”, bạn không cần cãi, chỉ cần không mua gói vì câu đó. Hãy đi một buổi lẻ, thấy dễ chịu thì quay lại, vậy là đủ.
Câu nên hỏi trước khi đặt lịch tắm lá
Gọi điện hay nhắn tin đặt lịch là lúc dễ hỏi nhất, vì bạn chưa trả tiền và chưa nằm trong phòng. Mấy câu dưới đây hỏi nhẹ nhàng mà vẫn biết được nhiều điều:
- “Lá ở đây là lá tươi hay lá khô, nấu từ lúc nào?” Câu trả lời cụ thể kiểu “lá khô, nấu sáng nay lúc tám giờ” đáng tin hơn “lá rừng chính gốc”.
- “Mỗi khách có thay nước mới không, bồn có được cọ rửa giữa hai lượt không?” Đây là câu quan trọng nhất về vệ sinh.
- “Buổi tắm gồm những gì, bao lâu, có nằm nghỉ sau không?” Để biết bạn trả tiền cho hai mươi phút hay cho cả một tiếng.
- “Có phòng riêng hay bồn chung?” Nhiều chỗ có bồn đôi cho hai người đi cùng; người đi một mình nên hỏi rõ.
- “Nếu đang uống thuốc huyết áp thì có tắm được không?” Cách họ trả lời cho thấy họ cẩn thận hay chỉ muốn bán. Câu đúng là “bạn nên hỏi bác sĩ, nếu tắm thì ngâm ngắn và pha nước ấm hơn mức thường”.
- “Giá đã gồm khăn, đồ tắm, nước uống chưa, có phụ thu gì không?” Hỏi trước để không bị cộng thêm lúc ra về.
Nếu bên kia lảng đi khi bạn hỏi về thay nước, hoặc chỉ trả lời bằng một câu khen lá, bạn có quyền tìm chỗ khác. Spa làm tử tế không ngại câu hỏi này, họ còn thích khách hỏi vì khách hỏi thường là khách quay lại.
Áp vào trường hợp của bạn
Chị Hạnh, dân văn phòng ngồi máy tính cả ngày. Chị muốn một buổi tối thả lỏng cuối tuần. Tắm lá hợp với chị nếu chị ăn nhẹ trước hai tiếng, chọn khung giờ chiều tối và không phải lái xe xa sau đó. Chị không cần gói liệu trình, đi lẻ một hai tuần một lần là vừa.
Anh Tâm, làm công trình, hay mỏi cơ. Anh thường uống bia với đồng nghiệp rồi mới rủ nhau đi tắm. Đây là cách dễ choáng nhất. Anh nên đi vào ngày không uống, và hiểu rằng nước nóng làm cơ dễ chịu chứ không chữa chấn thương.
Bác Lý, sáu mươi tám tuổi, có huyết áp. Con cháu muốn đưa bác đi cho vui. Trước khi đi, nên hỏi bác sĩ đang theo dõi bác, nếu được thì chọn nước ấm vừa, ngâm ngắn, luôn có người ngồi cạnh và không để bác tự đứng dậy khỏi bồn một mình.
Một nhóm bạn trẻ đi chơi cuối tuần. Tắm lá theo nhóm vui nhưng dễ ngâm quá lâu vì mải nói chuyện. Hẹn nhau một người bấm giờ, mỗi chặng ra nghỉ cùng lúc, vậy là ổn.
Lỗi hay gặp của người mới biết tắm lá
Phần lớn những buổi tắm lá không vui đều đến từ vài lỗi lặp đi lặp lại, và lỗi nào cũng tránh được:
- Đi tắm ngay sau bữa ăn no hoặc khi đang đói lả. Cả hai đều dễ choáng.
- Uống rượu bia trước hoặc trong lúc tắm, coi như một kiểu thư giãn kép.
- Ngâm ngập cổ, ngâm cả đầu vì nghĩ “cho ngấm”. Chỉ cần ngâm tới ngực, đầu để ngoài.
- Đứng bật dậy khỏi bồn quá nhanh, trong khi máu đang dồn ra da. Đứng dậy chậm, vịn thành bồn.
- Không nói với kỹ thuật viên khi thấy chóng mặt, buồn nôn vì ngại làm phiền.
- Mua gói mười buổi ngay lần đầu vì được giảm giá, trong khi chưa biết mình có hợp hay không.
- Ra khỏi spa đi ngay vào chỗ gió lạnh, tóc còn ướt, người còn đổ mồ hôi.
Nếu sau buổi tắm thấy da nổi mẩn ngứa nhiều, sưng, khó thở, chóng mặt không dứt, hoặc có vết bỏng phồng rộp, hãy đến cơ sở y tế chứ đừng chờ “thải ra hết”. Đó không phải phản ứng bình thường của tắm lá.
Câu hỏi thường gặp
Tắm lá thuốc người Dao có phải là xông hơi không?
Không hẳn. Xông hơi là ngồi trong phòng hơi nóng, còn tắm lá là ngâm người trong nước lá nấu sẵn. Một số spa kết hợp cả hai trong một gói, bạn nên hỏi rõ gói gồm phần nào và mỗi phần bao lâu.
Tắm lá thuốc có mùi bám trên người lâu không?
Mùi lá thường còn trên da và tóc vài giờ, có người thấy dễ chịu, có người thấy hăng. Nếu phải đi làm hay gặp khách ngay sau đó, bạn có thể tắm tráng lại bằng nước ấm sau khi đã nghỉ đủ.
Một tháng tắm lá mấy lần là hợp lý?
Không có con số chuẩn. Với người khoẻ, một đến bốn lần một tháng là nhịp nhiều người chọn để thư giãn. Người có bệnh mạn tính nên hỏi bác sĩ trước khi định nhịp đều đặn.
Nước lá màu càng đậm thì càng tốt phải không?
Màu đậm chủ yếu do lá khô và thời gian đun. Nó không nói lên chất lượng hay độ sạch. Nước nên trong, không váng, không mùi chua mốc, đó mới là điều đáng xem.
Có nên tắm lá khi đang có kinh nguyệt không?
Nhiều spa khuyên tránh những ngày đầu vì bồn dùng chung và người dễ mệt hơn khi ngâm nóng. Nếu bạn vẫn muốn tắm, hãy nói trước với cơ sở, ngâm ngắn hơn và nghỉ nhiều hơn.
Trẻ em có tắm lá thuốc cùng người lớn được không?
Da và khả năng chịu nóng của trẻ khác người lớn rất nhiều. Đừng cho trẻ nhỏ ngâm chung bồn nóng của người lớn. Nếu muốn cho trẻ tắm nước lá, hãy hỏi bác sĩ nhi trước và pha nước chỉ ấm vừa.