Tắm lá thuốc trong bản người Dao khi đi du lịch thường là tắm tại nhà dân hoặc homestay: bồn gỗ đặt trong gian nhà sàn hay chái bếp, nước lá nấu trên bếp củi, chủ nhà tự pha và trông. Không có lễ tân, không có bảng dịch vụ in sẵn, nên bạn phải hỏi rõ trước khi tắm: nước có thay mới không, tắm bao lâu, trả bao nhiêu và trả cho ai.
Bài này dành cho người đi chơi vùng cao muốn thử tắm lá ở nơi gốc của nó. Bạn sẽ có bảng so sánh với spa trong phố, danh sách câu nên hỏi, những phép lịch sự khi vào nhà người bản, cách nghĩ về giá cả mà không mặc cả quá tay, và mấy lỗi du khách hay mắc khiến buổi tắm thành chuyện khó xử cho cả hai bên.
Tắm ở bản khác tắm ở spa phố thế nào
Cùng tên gọi, nhưng trải nghiệm ở hai nơi khác nhau khá nhiều. Biết trước để không so bản với spa theo tiêu chuẩn của spa.
| Điểm so | Nhà dân trong bản | Spa trong phố |
|---|---|---|
| Lá | Thường hái tươi gần nhà, nấu trong ngày | Phần lớn là lá khô mua về, đun lại |
| Bồn | Bồn gỗ cũ, có khi chỉ một hai bồn cho cả nhà khách | Bồn gỗ hoặc bồn sứ, nhiều phòng |
| Nơi tắm | Gian bếp, chái nhà, phòng gỗ có vách che | Phòng riêng, có điều hoà, có vòi tắm |
| Người trông | Chủ nhà hoặc con cháu, ít khi có đào tạo chính thức | Kỹ thuật viên của spa |
| Hỏi sức khoẻ | Thường không hỏi, bạn phải tự nói | Thường có phiếu hoặc câu hỏi |
| Thanh toán | Trả tiền mặt cho chủ nhà, đôi khi gộp với tiền phòng | Có hoá đơn, có thể chuyển khoản |
| Giờ giấc | Theo giờ bếp nhà, cần báo trước vài tiếng | Đặt lịch theo khung giờ |
Ở bản, bạn đổi tiện nghi lấy một trải nghiệm gần với nếp sống thật. Đổi lại, phần an toàn bạn phải tự lo nhiều hơn: tự biết sức mình, tự giữ giờ, và tự nói khi thấy không ổn.
Câu nên hỏi chủ nhà trước khi tắm
Hỏi khi vừa đến hoặc khi đặt phòng, đừng để đến lúc đã ngồi trong bồn. Hỏi nhẹ nhàng, bằng tiếng phổ thông chậm rãi; nhiều người lớn tuổi trong bản nghe được nhưng nói chưa trôi.
- “Nhà mình nấu lá lúc nào, mấy giờ thì tắm được?” Lá cần đun vài tiếng, báo muộn là phải chờ lâu.
- “Nước tắm có thay mới cho từng người không, hay cả nhóm dùng chung một bồn?” Nhiều nhà để cả nhóm dùng chung, nếu muốn bồn riêng thì nói rõ và chấp nhận trả thêm.
- “Tắm ở đâu, có chỗ thay đồ và chỗ tắm tráng không?”
- “Tắm một người là bao nhiêu, đã gồm khăn chưa?” Hỏi rõ trả cho ai, để tránh hiểu lầm khi người dẫn đường và chủ nhà là hai người khác nhau.
- “Có nước uống, có chỗ nằm nghỉ sau khi tắm không?”
- “Nhà có bán lá khô mang về không, nếu có thì gói nào nấu được mấy lần?”
Nếu đi qua người dẫn đường hoặc đặt qua một nhóm du lịch, hỏi luôn họ đã trả trước phần tắm lá chưa. Chuyện tiền nói rõ từ đầu giúp cả bạn lẫn chủ nhà thoải mái, không ai phải ngại nhắc.
Một buổi tắm ở nhà dân thường diễn ra thế nào
Mỗi nhà một kiểu, nhưng nếu bạn ở homestay và báo tắm lá từ chiều, buổi tối thường đi theo nhịp dưới đây. Biết trước để chuẩn bị đồ và giờ ăn cho khớp.
- Chiều muộn, chủ nhà nhóm bếp củi, cho lá vào nồi to đun liền vài tiếng. Đây là lúc bạn nên đi dạo, ăn nhẹ, chứ đừng ngồi uống rượu chờ.
- Khoảng một tiếng sau bữa tối, chủ nhà múc nước cốt ra bồn gỗ, pha thêm nước lạnh cho vừa. Bạn nên nhúng tay thử và nói thẳng nếu còn nóng quá.
- Bạn thay đồ ở góc có vách che hoặc trong phòng mình, khoác khăn, đi dép ra chỗ bồn.
- Ngâm chặng ngắn, ra ngồi cạnh bếp lửa uống trà gừng, rồi ngâm lại. Ở bản ít ai bấm giờ, nên bạn tự hẹn giờ trên điện thoại.
- Tắm xong, lau khô, mặc đồ ấm, về phòng nằm. Một số nhà đưa thêm chăn hoặc khăn ủ.
- Sáng hôm sau mới tính tiền cùng tiền phòng, nếu đã thoả thuận như vậy từ đầu.
Nếu đi nhóm đông, hãy chia lượt và cử một người lo giờ giấc cho cả nhóm. Như vậy chủ nhà đỡ phải thay nước liên tục, còn người tắm sau không phải chờ trong gió lạnh.
Phép lịch sự khi vào nhà người bản để tắm
Chào người lớn tuổi trước. Vào nhà, chào ông bà, bố mẹ chủ nhà trước khi chào người trẻ. Một câu chào và cái gật đầu là đủ, không cần quà cáp cầu kỳ.
Hỏi trước khi chụp ảnh. Bếp lửa, nồi lá, người phụ nữ mặc áo thêu ngồi bên bồn là cảnh ai cũng muốn chụp. Hỏi trước, nếu người ta xua tay thì cất máy. Không chụp người đang tắm, kể cả người trong nhóm mình, khi chưa được đồng ý.
Giữ khu bếp và bàn thờ. Nhiều nhà có góc thờ cúng hoặc chỗ treo đồ quan trọng gần bếp. Không ngồi, không treo đồ ướt, không đặt chân lên đó. Không biết chỗ nào kiêng thì hỏi chủ nhà nên ngồi đâu.
Ăn mặc kín đáo khi đi lại. Từ chỗ thay đồ đến bồn, khoác khăn hoặc áo choàng. Trong nhà có trẻ con, người già, khách nên ý tứ.
Nói nhỏ, đừng ồn ào. Nhóm bạn trẻ hay hò hét khi xuống bồn nóng. Ở spa không sao, ở nhà người ta là làm phiền cả nhà, nhất là buổi tối.
Dọn lại chỗ mình dùng. Gấp khăn, xếp dép, không để vỏ chai nước, túi ni lông lại. Nước lá thì để chủ nhà xử lý, không tự đổ ra vườn.
Giá cả: nghĩ theo tầng, đừng mặc cả quá tay
Không có bảng giá chung cho tắm lá ở bản. Giá thay đổi theo mùa du lịch, theo nhà và theo việc bạn tắm bồn riêng hay bồn chung. Thay vì nhớ một con số, hãy nghĩ theo tầng: tắm chung bồn trong nhà dân thường là tầng rẻ nhất; bồn riêng có phòng gỗ che kín ở homestay là tầng giữa; khu tắm lá có lối đi riêng, nhiều phòng, có người phục vụ nước trà là tầng cao hơn, gần với giá spa phố.
Ví dụ giả định: một nhóm bốn người ở homestay nhỏ, nếu tắm chung một bồn thì chủ nhà tính theo đầu người và nấu một nồi lá; nếu mỗi người muốn bồn riêng, chủ nhà phải nấu thêm và thay nước, giá có thể gần gấp đôi. Đây là chi phí thật của củi, lá và công trông, không phải chuyện chặt chém.
Mặc cả nhẹ khi đi đông người là bình thường, nhưng bớt vài chục nghìn của một gia đình trên núi không đáng để cả buổi tắm thành ra khó chịu. Cách hay hơn là hỏi rõ trước, đồng ý rồi thì trả đủ, và nếu thấy được chăm chu đáo thì mua thêm một gói lá mang về.
Điều đáng cảnh giác không phải giá cao mà là giá mập mờ: lúc đầu nói một giá, tắm xong cộng thêm tiền khăn, tiền nước, tiền “lá đặc biệt”. Hỏi một lần cho đủ ở bước trên là tránh được.
Đi theo nhóm có người già, trẻ nhỏ
Chuyến đi gia đình lên vùng cao thường có ông bà và trẻ con, và ai cũng muốn cả nhà cùng tắm cho vui. Ở bản, việc này cần tính kỹ hơn ở phố, vì không có kỹ thuật viên theo dõi và đường xuống trạm y tế có khi xa, dốc, trời tối.
Với người già, nhất là ai có bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường, nên hỏi bác sĩ trước chuyến đi xem có ngâm nước nóng được không. Nếu được, cho ông bà tắm trước, khi nước còn ở mức ấm vừa, ngâm ngắn khoảng mười phút chia hai chặng, luôn có một người ngồi cạnh và đỡ khi bước ra khỏi bồn gỗ cao.
Với trẻ nhỏ, đừng cho ngâm chung bồn nóng của người lớn. Nếu chủ nhà mời, có thể xin một chậu nước lá pha loãng, chỉ ấm, để lau tay chân cho trẻ thay vì ngâm cả người. Trẻ dưới vài tuổi tốt nhất không tắm.
Thêm một điều hay bị quên: sau buổi tắm đừng để người già và trẻ đi bộ ra ngoài trời lạnh ngay. Ở vùng cao, đêm xuống nhiệt độ giảm nhanh, người vừa ra khỏi nước nóng mà gặp gió lạnh rất dễ mệt.
Mang gì cho chuyến đi có tắm lá ở vùng cao
Ở bản, nhiều thứ quen thuộc của spa phố không có sẵn. Thêm mấy món sau vào ba lô, gọn mà đỡ lúng túng:
- Một bộ đồ ngủ dài tay, vải mềm, để mặc ngay sau khi tắm.
- Khăn tắm cỡ vừa của riêng mình, loại nhanh khô.
- Dép nhựa có đế bám, đi được trên sàn gỗ ướt và lối đất.
- Đèn pin nhỏ hoặc đèn đội đầu cho quãng đường từ chỗ tắm về phòng.
- Áo khoác ấm và tất, vì đêm vùng cao lạnh hơn bạn nghĩ, kể cả mùa hè.
- Thuốc mình đang dùng hằng ngày, đủ cho cả chuyến, kèm tên thuốc ghi trong điện thoại.
- Túi ni lông đựng đồ ướt và tiền lẻ để trả chủ nhà.
- Một gói bánh nhỏ, phòng khi bữa tối muộn mà giờ tắm đã đến.
Đừng mang trang sức bạc vào bồn, nước lá dễ làm bạc xỉn. Điện thoại thì để trong phòng hoặc túi kín nước, vì khu tắm ở bản thường ẩm và không có chỗ để đồ khô ráo.
Lỗi du khách hay mắc khi tắm lá ở bản
Những lỗi dưới đây gặp nhiều nhất, phần lớn đến từ việc coi bản như một spa ngoài trời:
- Uống rượu ngô với chủ nhà trong bữa tối rồi đi tắm ngay sau đó.
- Tắm sau một ngày đi bộ dài, mệt và đói, không ăn uống gì trước.
- Không nói chuyện mình có bệnh vì nghĩ “ở đây người ta cũng chẳng biết làm gì”. Chính vì vậy càng phải nói để chủ nhà pha nước ấm hơn và trông kỹ hơn.
- Ngâm quá lâu vì nước được nấu lại liên tục, không ai báo giờ.
- Chụp ảnh khu tắm và người nhà chủ nhà rồi đăng lên mạng khi chưa xin phép.
- Đi tắm muộn quá, đến lúc xong thì trời tối, đường về phòng trơn và tối.
- Không mang đồ khô, phải mặc lại quần áo ướt mưa sau khi tắm.
Nếu sau khi tắm có người trong nhóm ngất, đau ngực, khó thở hoặc nói khó, đừng chờ đến sáng. Nhờ chủ nhà chỉ đường hoặc gọi người đưa xuống cơ sở y tế gần nhất ngay.
Câu hỏi thường gặp
Tắm lá ở bản có sạch không?
Tuỳ nhà. Lá thường tươi và nấu trong ngày, nhưng bồn gỗ cũ và việc dùng chung nước là chuyện thường gặp. Bạn hãy hỏi trước có thay nước cho từng người không và nhìn qua bồn trước khi vào.
Có nên đặt tắm lá qua homestay hay tự đi tìm nhà dân?
Đặt qua homestay tiện hơn vì chủ nhà quen việc và giá thường đã nói rõ. Tự tìm nhà dân gần gũi hơn nhưng phải hỏi kỹ giá, giờ và chỗ tắm. Người đi lần đầu nên chọn cách thứ nhất.
Đi tắm lá ở bản vào mùa nào thì dễ chịu?
Những tháng se lạnh và khô ráo thường dễ chịu nhất vì ngâm nóng xong không bị oi bức. Mùa mưa thì đường trơn, tắm buổi tối nên về sớm. Mùa nóng vẫn tắm được nhưng nên chọn nước ấm vừa.
Có nên mua lá ở bản về tự nấu không?
Có thể, nếu nhà bán có dặn cách nấu và lá khô sạch, không mốc. Hỏi kỹ một gói nấu được mấy lần, bảo quản thế nào, và thử dị ứng trên một vùng da nhỏ trước khi ngâm cả người.
Chủ nhà mời uống rượu trước khi tắm thì từ chối thế nào?
Bạn cứ nói thật là mình sắp tắm lá nên xin để dành đến sau bữa tối hôm sau, hoặc nhấp môi lấy lệ rồi đặt chén xuống. Phần lớn chủ nhà hiểu, vì chính họ cũng biết rượu và nước nóng không hợp nhau.
Bị choáng khi tắm lá ở nơi xa trạm y tế thì làm gì?
Đưa người ra khỏi bồn, đặt nằm ở chỗ thoáng, nới quần áo, gác chân cao nếu tỉnh, cho uống nước từng ngụm khi tỉnh hẳn. Nếu không đỡ sau vài phút, đau ngực, khó thở hay lơ mơ thì phải đưa xuống cơ sở y tế ngay.