Lá tắm khô mua về nên đun sôi với nhiều nước khoảng một đến hai tiếng để lấy nước cốt, pha với nước tắm đến khi chỉ còn ấm, và dùng hết trong ngày; nước cốt để qua đêm dễ chua, lên váng. Một gói lá tốt thì khô giòn, không mốc, có mùi lá rõ chứ không có mùi hương liệu. Tuỳ cỡ gói, người bán thường nói một gói nấu được một đến ba lần, nhưng bạn nên hỏi lại cụ thể.
Bài này dành cho người đã đi tắm lá vài lần, thích, và muốn mua lá về nhà dùng. Bạn sẽ có bảng chọn gói lá, câu nên hỏi người bán, cách đun từng bước, cách tắm khi nhà chỉ có bồn nhỏ hay vòi sen, cách bảo quản lá khô và nước cốt, cùng những lỗi hay gặp khiến nồi lá đầu tiên ở nhà thành ra hỏng.
Gói lá tắm khô bán ngoài thường là gì
Phần lớn lá tắm bán ở chợ, cửa hàng đặc sản hay bán qua mạng là hỗn hợp lá, thân, rễ, vỏ cây đã phơi hoặc sấy khô, cắt khúc, đóng túi. Người bán thường gọi chung là lá tắm người Dao, nhưng thành phần thực tế mỗi nơi một khác, phụ thuộc vào người hái và thứ có sẵn trong mùa.
Có ba dạng hay gặp. Dạng thứ nhất là túi lá to, nhiều khúc dài, cần chặt nhỏ hoặc bẻ trước khi đun. Dạng thứ hai là gói nhỏ chia sẵn từng lần, tiện cho nhà ít người. Dạng thứ ba là nước cốt đóng chai đã nấu sẵn. Dạng nước cốt tiện nhất nhưng khó kiểm tra, vì bạn không thấy lá và không biết nấu từ khi nào.
Không có một bảng thành phần chuẩn cho lá tắm. Vì vậy đừng tin những gói ghi “hơn trăm loại lá quý” hay hứa “trị đau xương khớp”, “làm trắng da”. Thứ bạn mua là một gói lá khô để nấu nước tắm cho thơm, ấm và dễ chịu. Nếu người bán nói nhiều hơn thế, họ đang bán lời hứa chứ không phải bán lá.
Một lưu ý về nguồn: lá tắm thường do người dân tự hái, không qua kiểm định. Mua ở chỗ có địa chỉ rõ, bán lâu năm, có người hỏi han tử tế, vẫn tốt hơn mua gói rẻ nhất trên mạng mà không biết ai bán.
Chọn gói lá: nhìn, ngửi, sờ
Mở túi ra xem trước khi mua nếu được. Mua qua mạng thì xem kỹ khi nhận hàng, thấy dấu hiệu ở cột cuối là không dùng.
| Điểm xem | Gói lá nên mua | Gói lá nên bỏ |
|---|---|---|
| Độ khô | Khô giòn, bẻ gãy được, không dính tay | Mềm, ỉu, dính vào nhau thành cục |
| Màu | Xanh xám, nâu, vàng úa tự nhiên | Có đốm trắng, xanh lục mốc, hoặc màu quá tươi bất thường |
| Mùi | Mùi lá khô, hơi hăng, thơm nhẹ | Mùi ẩm mốc, mùi chua, mùi hoá chất, mùi nước hoa |
| Tạp chất | Ít đất cát, ít bụi vụn | Nhiều đất, sỏi, côn trùng, mạt cưa |
| Bao bì | Túi kín, khô, có ghi ngày đóng gói hoặc người bán nói rõ | Túi đọng hơi nước bên trong, không rõ nguồn |
| Lời giới thiệu | Nói về mùi, cách nấu, cách bảo quản | Hứa chữa bệnh, làm trắng, giảm cân |
Nếu mua về mới thấy một phần gói bị mốc, đừng nhặt bỏ phần mốc rồi dùng phần còn lại. Nấm mốc lan rộng hơn phần bạn nhìn thấy. Bỏ cả gói và báo người bán.
Câu nên hỏi người bán
Người bán lá tử tế thường vui khi khách hỏi, vì họ muốn khách nấu đúng để còn quay lại mua. Mấy câu dưới đây hỏi trực tiếp hay nhắn tin đều được:
- “Gói này nấu được mấy lần, mỗi lần bao nhiêu nước?”
- “Lá hái và phơi lúc nào, để được bao lâu?”
- “Trong gói có những loại gì chính? Có loại nào hay gây ngứa không?”
- “Nấu bao lâu thì được, có cần ngâm lá trước không?”
- “Nước cốt nấu xong để được đến khi nào?”
- “Người có huyết áp, tiểu đường dùng có cần lưu ý gì không?” Câu trả lời tử tế là khuyên hỏi bác sĩ và tắm nước ấm, ngâm ngắn.
- “Nếu mở ra thấy mốc thì có đổi được không?”
Ghi lại câu trả lời trong tin nhắn. Lần sau mua lại, bạn có cái để so, và nếu gói sau khác hẳn gói trước thì biết mà hỏi. Người bán chỉ trả lời bằng một câu khen lá, không nói được cách nấu hay hạn dùng, thì bạn nên mua thử một gói nhỏ trước khi mua túi lớn.
Đun lá từng bước
Cách dưới đây cho khoảng một gói lá cỡ vừa, đủ một lần tắm cho một đến hai người. Điều chỉnh theo hướng dẫn của người bán.
- Lấy lượng lá cho một lần, bẻ hoặc chặt khúc dài thành đoạn ngắn để lá ra nước đều.
- Rửa nhanh lá qua nước sạch một lần cho trôi bụi đất, không ngâm lâu.
- Cho lá vào nồi to, đổ nước ngập lá và cao hơn mặt lá một đoạn. Nồi chỉ đầy khoảng hai phần ba để không trào.
- Đun sôi lớn rồi hạ lửa, giữ sôi lăn tăn khoảng một đến hai tiếng. Thỉnh thoảng đảo lá, thêm nước nếu cạn.
- Nước chuyển màu nâu đỏ hoặc nâu sẫm, có mùi lá rõ là được.
- Tắt bếp, để nồi nguội bớt trong bếp, xa tầm trẻ con. Không bưng nồi đang sôi đi qua nhà.
- Chắt lấy nước cốt qua rổ hoặc vải lọc, bỏ bã. Bã lá đã nấu không dùng lại cho lần sau.
Mùi lá sẽ bay khắp nhà trong lúc đun. Mở cửa sổ, bật quạt hút bếp, báo trước với người nhà, nhất là người hay nhức đầu vì mùi hăng.
Tắm thế nào khi nhà không có bồn gỗ
Nhà có bồn tắm nằm. Xả nước ấm vào bồn khoảng một nửa, đổ nước cốt vào, khuấy đều, thử bằng cổ tay. Ngâm từng chặng ngắn như ở spa. Sau khi tắm, xả bồn ngay và cọ rửa, vì nước lá để lâu dễ làm ố men bồn.
Nhà chỉ có vòi sen. Pha nước cốt với nước ấm trong một xô lớn, ngồi ghế nhựa thấp, dùng gáo dội từ vai xuống, từ từ. Không cần ngâm vẫn có mùi lá và hơi ấm.
Muốn tiện và ít tốn lá. Ngâm chân trong chậu nước lá ấm, ngập mắt cá, mười lăm phút, kê khăn ấm lên vai. Một mẻ nước cốt có thể chia làm vài lần ngâm chân trong cùng ngày.
Bồn ngâm gỗ hoặc bồn nhựa gấp mua riêng. Tiện nếu bạn tắm thường xuyên, nhưng phải cọ và phơi khô sau mỗi lần, nếu không bồn sẽ mốc trong vài tuần, nhất là mùa nồm.
Dù tắm kiểu nào. Đóng cửa phòng tắm cho ấm, có tay vịn hoặc chỗ bám, có người ở nhà khi bạn tắm nóng lần đầu, và đừng khoá cửa trong.
Bảo quản lá khô và nước cốt
Lá khô nên để trong túi kín hoặc hũ có nắp, đặt ở chỗ khô, thoáng, tránh nắng trực tiếp và tránh gần bếp, gần nhà tắm. Mùa nồm ở miền Bắc là lúc lá dễ mốc nhất; có thể bỏ thêm gói hút ẩm vào túi và kiểm tra mỗi tuần. Mở túi thấy mùi ẩm hay đốm trắng là bỏ.
Lá khô để được bao lâu tuỳ cách phơi và cách cất, người bán thường nói vài tháng. Lá để càng lâu càng nhạt mùi. Mua vừa đủ dùng trong một hai tháng thay vì mua nhiều cho rẻ; lá cũ nhạt mùi thì phải cho nhiều hơn, tính ra cũng chẳng rẻ.
Nước cốt nấu xong nên dùng trong ngày. Nếu muốn để sang hôm sau, cho vào chai sạch đậy kín, cất ngăn mát tủ lạnh, và chỉ dùng khi nước vẫn trong, không có mùi chua hay váng. Nhiều người chọn cách gọn hơn: mỗi lần chỉ nấu đủ một lần dùng.
Đừng cất nước cốt trong chai nước uống không ghi gì rồi để trong tủ lạnh chung. Người nhà, nhất là trẻ con, có thể nhầm là nước trà. Dán băng dính ghi “nước tắm, không uống” hoặc dùng chai có màu khác hẳn.
Áp vào nhà bạn: ba cách dùng một gói lá
Chị Hạnh, dân văn phòng, ở căn hộ một phòng ngủ. Nhà chỉ có vòi sen, bếp từ nhỏ. Chị mua gói lá chia sẵn, mỗi tối thứ sáu nấu một gói trong nồi lẩu cũ khoảng một tiếng, pha vào xô dội người, phần còn lại ngâm chân lúc xem phim. Nồi chỉ dùng nấu lá, không nấu ăn.
Nhà anh Bình có bố mẹ già và bồn tắm nằm. Anh nấu một túi lá to chia làm ba lần trong tuần. Bố mẹ tắm trước khi nước còn ấm vừa, anh thử nước bằng nhiệt kế, ngồi ngoài cửa phòng tắm. Sau mỗi lần anh xả bồn và cọ ngay, không để nước lá qua đêm.
Nhóm bạn thuê nhà chung muốn tắm lá cuối tuần. Cả nhóm góp tiền mua một túi, giao một người giữ lá trong hũ kín ở phòng khô. Nấu một nồi to, chia nước cốt ra từng xô, mỗi người tự pha theo độ nóng mình chịu được. Ai da nhạy thì thử trên cẳng tay trước.
Lỗi hay gặp khi nấu lá ở nhà
Phần lớn các nồi lá hỏng ở nhà đều do vài lỗi quen thuộc:
- Đun quá ít nước, cạn nồi, lá cháy khét dưới đáy.
- Đổ nước cốt đang sôi vào bồn rồi ngồi vào ngay, không pha, không thử.
- Dùng lại bã lá hôm trước để “tiết kiệm”.
- Để nước cốt qua đêm ở nhiệt độ phòng rồi dùng tiếp.
- Thêm dầu gió, tinh dầu đậm đặc, muối tắm có hương liệu vào nước lá.
- Tắm lá ngay sau khi tự cạo lông, tẩy da chết mạnh, da đang trầy.
- Tắm một mình, khoá cửa, ngâm lâu vì “ở nhà thoải mái”.
- Không thử dị ứng với gói lá mới, nhất là khi đổi người bán.
Trước khi dùng một gói lá mới, chấm nước lá đã pha lên cẳng tay, chờ hai mươi phút. Người bệnh tim mạch, huyết áp, tiểu đường, bà bầu và mẹ sau sinh nên hỏi bác sĩ trước khi tắm nước lá nóng ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Một gói lá tắm khô dùng được mấy lần?
Tuỳ cỡ gói và độ đậm bạn muốn. Gói nhỏ chia sẵn thường dùng một lần, túi to có thể chia ba bốn lần. Hỏi người bán cụ thể và chia lá trước khi nấu để không lỡ tay cho hết.
Có thể nấu lá bằng nồi cơm điện hay ấm siêu tốc không?
Không nên. Lá có nhựa và cặn dễ bám vào lòng nồi, khó rửa và có thể làm hỏng thiết bị. Dùng một nồi riêng, cỡ to, chỉ để nấu lá là gọn nhất.
Nấu lá rồi có thể đổ nước vào bình nóng lạnh hay bồn chứa không?
Không nên. Cặn lá có thể làm tắc lõi lọc, bám đường ống và làm hỏng thiết bị. Chỉ pha nước cốt trực tiếp vào bồn tắm, xô hoặc chậu khi dùng.
Nước lá tắm có làm ố bồn tắm không?
Có thể nếu để lâu. Xả nước ngay sau khi tắm, tráng bằng nước sạch và lau khô thành bồn. Bồn men trắng nên cọ ngay trong ngày, đừng đợi đến cuối tuần.
Lá tắm khô mua trên mạng có an toàn không?
Không thể chắc chắn chỉ qua ảnh. Hãy mua ở người bán có địa chỉ rõ, xem kỹ khi nhận hàng, bỏ gói có mốc hay mùi lạ, và luôn thử dị ứng trước khi tắm cả người.
Có thể pha nước lá cho trẻ nhỏ tắm không?
Không nên tự pha nước lá đậm cho trẻ nhỏ. Nếu muốn, hãy hỏi bác sĩ nhi, pha rất loãng, chỉ ấm, tắm nhanh và theo dõi da của trẻ sau đó.